Pagkakaiba sa pagitan ng mga pagbago ng "Chromosome"

walang buod ng pagbabago
m (orthography: -nsya- > -nsiya-, replaced: sirkumstansiya → sirkunstansiya using AWB)
[[Talaksan:Chromosome.svg|300px|thumb|right|Diagrama ng isang replikadong(kinopya) at kondensadong(siksik) na metaphase na [[eukaryotiko]]ng kromosoma. (1) [[Chromatid]] na isa sa identikal na mga bahagi ng kromosome pagkatapos ng [[yugtong S]]. (2) [[Centromere]] na punto kung saan ang dalawang chromatid ay nagdadampi (3) Maikling braso. (4) Mahabang braso.]]
 
Ang '''kromosoma''' o '''kulaylawas'''<ref> Maugnaying Talasalitaang Pang-agham Ingles-Pilipino, 1969. </ref> (Ingles: '''chromsome''') ay isang inayos na istraktura ng [[DNA]] at [[protina]]ng matatagpuan sa mga [[selula]]. Ito ay nag-iisang piraso ng pinulupot na [[DNA]] na naglalaman ng maraming mga [[gene]], mga regulatoryong elemento at ibang sekwensiya ng [[nucleotide]]. Ang mga kromosoma ay naglalaman rin ng tinatakdaan ng DNA na mga protina na nagsisilbing tagabalot ng DNA at tagakontrol ng mga tungkulin nito.
 
Ang mga kromosoma ay malawak na magkakaiba sa pagitan ng iba't ibang mga [[organismo]]. Ang [[molekula]] ng [[DNA]] ay maaring sirkular(pabilog) o linyar(tuwid) at maaaring binubuo ng 100,000 hanggang 10,000,000,000 mga [[nucleotide]] sa isang mahabang kadena(chain). Sa tipikal, ang mga selulang [[eukaryotiko]] na mga selulang may [[nucleus ng selula|nuclei]] ay may malaking linyar na mga kromosoma at ang mga selulang [[prokaryotiko]] na mga selulang walang mailalarawang [[nucleus ng selula|nuclei]] ay may maliit na sirkular na mga kromosoma bagaman maraming mga eksepsiyon sa patakarang ito. Gayundin, ang mga [[selula]] ay maaari ring maglaman ng isang uri ng kromosoma. Halimbawa, ang [[mitochondria]] sa halot lahat ng mga [[eukaryotes]] at [[chloroplast]] sa [[halaman]] ay may mga sariling kromosoma.
Sa pagsasanay, ang kromosoma(chromosome) ay isang maluwag na inilalarawang termino. Sa mga [[prokaryotes]] at [[virus]], ang terminong genophoe ay mas angkop kung walang [[chromatin]] na makikita. Gayunpaman, ang malaking katawan ng akda ay gumagamit ng salitang kromosoma(chromosome) kahit pa wala itong chromatin. Sa mga [[prokaryotes]], ang [[DNA]] ay hindi karaniwang nakaayos sa isang [[bilog]] na mahigpit na nakapulupot sa sarili nito at minsan ay sinasamahan ng isa o maraming mga mas maliit na sirkular na molekulang DNA na tinatawag na [[plasmid]]. Ang mga maliit na sirkular na [[genome]] na ito ay matatagpuan rin sa [[mitochondria]] at [[chloroplast]] na nagpapakita ng pinagmulang [[bacteria]]l ng mga ito. Ang pinakasimpleng genophore ay matatagpuan sa mga [[virus]]. Ang mga molekulang [[DNA]] o [[RNA]] na ito ay maikling linyar o sirkular na mga genophore na malimit ay nagkukulang sa mga istraktural na mga [[protina]].
 
==Sa mga eukaryotesEukaryotes==
Ang mga [[eukaryote]] mga [[selula]]ng may mga [[nukleyo ng selula]] gaya ng matatagpuan sa mga halaman, lebadura, at mga hayop ay nag-aangkin ng maraming mga malaking linyar na kromosomang nakapaloob sa [[nukleyo ng selula]]. Ang bawat kromosoma ay may isang [[centromere]] na may isa o dalawang mga brasong nakaungos mula sa centromere bagaman sa karamihan ng mga sirkunstansiya, ang mga brasong ito ay hindi makikita bilang gayon. Sa karagdagan, ang karamihan sa mga eukaryotes ay may maliit na sirkular na [[mitochondria]]l na [[genome]] at ang ilang mga eukaryotes ay may karagdagang maliit na sirkular o linyar na [[cytoplasma|cytomaplasmikong]] mga kromosoma. Sa mga nukleyra na kromosoma ng mga eukaryote, ang hindi siksik na [[DNA]] ay umiiral sa isang kalahating-nakaayos na istraktura kung saan ito nakabalot sa paligid ng mga [[histone]] na mga istraktural na [[protina]] na bumubuo ng kompositong materyal na tinatawag na [[chromatin]].
 
===Chromatin===
Ang [[chromatin]] ay isang kompleks na [[DNA]] at [[protina]]ng matatagpuan sa [[nukleyo ng selula|nukleyo]]ng eukaryotiko na nagkakahon ng mga kromosoma. Ang istraktura ng chromatin ay labis na iba iba sa pagitan ng iba't ibang yugto ng [[siklo ng selula]] ayon sa inaatas ng [[DNA]].
 
===Interphase na chromatin===
Sa yugtong [[interphase]] na yugto ng [[siklo ng selula]] kung saan ang [[selula]] ay hindi [[paghahati ng selula|naghahati]], ang dalawang mga uri ng chromatin ay maaaring makilala.
*Facultative heterochromatin, na minsan nahahayag.
 
Ang mga indbidwal na kromosoma ay hindi makikilala sa yugtong ito. Ang mga ito ay lumilitawa sa [[nukleyo ng selula]] bilang pantay(homogeneous) na buhol buhol na halo ng DNA at protina.
 
===Metaphase na chromatin at dibisyon===
Sa simulang mga yugto ng [[mitosis]] o [[meiosis]]([[paghahati ng selula]]), ang mga strandong chromatin ay nagiging mas siksik. Ang mga ito ay tumitigil na kumilos bilang makukuhang [[gene|henetikong material]](ang [[transkripsiyon ng gene]] ay humihinto) at nagiging isang siksik na madadalang anyo. Ang siksik na anyong ito ay gumagawa sa mga indbidwal na kromosoma na makikita(visible) at ang mga ito ay bumubuo ng klasikong apat na brasong istraktura na isang pares ng magkapatid na [[chromatid]] na nakakabit sa bawat isa sa [[centromere]]. Ang mas maikling mga braso ay tinatawag na mga [[brasong p]](mula sa salitang [[Pranses]] na ''petit'' na maliit) at ang mas mahabang mga braso ay tinatawag na mga [[brasong q]](ang letrang q ay sumusunod sa p sa alpabetong Latin; q-g "grande"). Ito lamang ang natural na konteksto kung saan ang mga indibidwal na kromosoma ay makikita sa pamamagitan ng isang optikal na [[mikroskopyo]].
 
Sa [[mitosis]], ang mga microtubule ay lumalaki mula sa mga centrosome na matatagpuan sa magkabilang dulo ng [[selula]] at kumakabit rin sa centromere sa isang espesyalisadong mga istraktura na tinatawag na mga [[kinetrochore]] na ang isa ay umiiral sa bawat magkapatid na chromatid. Ang isang espesyal na sekwensiyang DNA base sa rehiyon ng mga kinetochore ay nagbibigay kasama ng mga espesyal na protina ng mas mahaba at tumatagal na pagkakabit sa rehiyong ito. Ang mga microtubule naman ay humihila sa mga chromatid ng papalayo tungo sa mga centromere upang ang bawat anak na mga selula ay nagmamana ng isang hanay ng mga chromatid. Kapag ang mga selula ay naghati, ang mga kromatid ay nakakalag sa pagkakabuhol at ang DNA ay muling ma-[[transkripsiyon ng DNA|tatranskriba]]. Sa kabila ng hitsura ng mga ito, ang mga kromosoma ay istraktural na labis na siksik na pumapayag sa mga higanteng istrakturang DNA na ito na maipaloob sa loob ng [[nukleyo ng selula]].
 
===Sa mga taoTao===
Sa mga [[tao]], ang mga kromosoma ay maaaring hatiin sa dalawang mga uri: ang mga [[autosoma]](''autosomes'') at mga [[kromosomang kasarian]](''sex chromosomes''). Ang ilang mga [[gene|henetikong]] katangian ay nauugnay sa kasarian ng isang tao at naipapasa sa pamamagitan ng mga [[kromosomang kasarian]]. Ang mga [[autosoma]] ay naglalaman ng natitirang mga henetikong namamanang impormasyon. Ang lahat ng ito ay umaasal sa parehong paraan sa [[paghahati ng selula]]. Ang mga [[selula]] ng tao ay may 23 pares ng malaking linyar na mga [[nukleyo ng selula|nukleyar]](na kromosoma na 22 pares ng mga autosoma at isang pares ng kromosomang kasarian) na nagbibigay kabuuang 46 kromosoma kada [[selula]]. Sa karagdagan dito, ang mga selula ng tao ay mayroong maraming mga daang kopya ng [[mitochondria]]l na [[genome]]. Ang [[pag-sisikwensiya ng DNA|pagsisikwensiya]] ng [[genome ng tao]] ay nagbigay ng labis na impormasyon tungkol sa bawat mga kromosoma. Ang nasa ibabang tabla ay nagtitipon ng estadistika para sa mga kromosoma batay sa impormasyon ng genome ng tao ng Sanger Institute sa Vertebrate Genome Annotation (VEGA) database. Ang bilang ng mga gene ay isang pagtatantiya dahil ito ay sa isang bahagi nakabatay sa mga prediksiyon ng gene. Ang kabuuang haba ng kromosoma ay isang pagtatantiya rin batay sa tinantiyang sukat ng hindi nasekwensiyang mga rehiyong heterochromatin.
[[File:Genes and bases on chromosomes.png|frame|Ang tinantiyang bilang ng mga gene at mga base na pares sa bawat kromosoma ng tao. Ang kanang panig na alamat ng chart na ito ay nabigyan ng maling pangalan na mga "Total bases". Ito ay dapat "Total base ''pairs''".]]
Ang mga prokaryotikong kromosoma ay may maliit na nakabatay sa sekwensiyang istraktura kesa sa mga eukaryote. Ang bakterya ay karaniwang may isang punto([[pinagmulan ng replikasyon]]) na pinagmumulan ng replikasyon samantalang ang ilang archaeo ay naglalaman ng maraming mga pinagmulang replikasyon.<ref>{{cite journal |author=Kelman LM, Kelman Z|title=Multiple origins of replication in archaea|journal=Trends Microbiol.|volume=12|issue=9|pages= 399–401|year=2004|pmid=15337158|doi=10.1016/j.tim.2004.07.001}}</ref> Ang mga gene sa mga mga prokaryote ay kalimitang isinaayos sa mga [[operon]] at hindi karaniwang naglalaman ng mga [[intron]] hindi tulad ng mga eukaryote.
 
===pagkakahongPagkakahong DNA===
Ang mga [[prokaryote]] hindi nag-aangkin ng [[nukleyo ng selula]]. Bagkus nito, ang kanilang DNA ay nakaayos sa isang istrakturang tinatawag na [[nucleoid]].
<ref>{{cite journal|author=Thanbichler M, Wang SC, Shapiro L|title=The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure|journal= J. Cell. Biochem.|volume=96|issue=3|pages=506–21|year=2005|pmid=15988757|doi=10.1002/jcb.20519}}</ref> Ang nucleoid ay isang walang katulad na istraktura at umookupa sa isang inilarawang rehiyon ng selula ng bakterya. Gayunpaman, ang istrakturang ito ay dinamiko(nagbabago) at tinutustusan at muling minomodelo ng mga aksiyon ng isang saklaw ng mga tulad ng [[histone]] na mga protina na umuugnay sa bakteryal na kromosoma.<ref>{{cite journal|author= Sandman K, Pereira SL, Reeve JN|title=Diversity of prokaryotic chromosomal proteins and the origin of the nucleosome|journal=Cell. Mol. Life Sci.|volume=54|issue=12|pages=1350–64|year=1998|pmid=9893710|doi=10.1007/s000180050259}}</ref> Sa [[archaea]], ang DNA sa mga kromosoma ay mas higit na nakaayos na ang DNA ay nakakahon sa loob ng mga istrakturang katulad ng mga eukaryotikong [[nucleosome]].<ref>{{cite journal|author=Sandman K, Reeve JN|title=Structure and functional relationships of archaeal and eukaryal histones and nucleosomes| doi=10.1007/s002039900122|journal=Arch. Microbiol.|volume=173|issue=3|pages=165–9|year=2000|pmid=10763747}}</ref><ref>{{cite journal|author=Pereira SL, Grayling RA, Lurz R, Reeve JN|title=Archaeal nucleosomes|doi=10.1073/pnas.94.23.12633|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=94|issue=23|pages=12633–7|year=1997|pmid=9356501|url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9356501|pmc=25063}}</ref>
114

edits