Pagkakaiba sa mga pagbabagong ng "Yahweh"

9,910 byte added ,  4 years ago
Kinansela ang pagbabagong 1553627 ni 49.150.66.248 (Usapan); Unexpected removal of article
(Kinansela ang pagbabagong 1553627 ni 49.150.66.248 (Usapan); Unexpected removal of article)
Ang '''Yahweh''' ang [[Pangalan ng Diyos|pangalan]] ng [[diyos]] na sinasamba sa [[Hudaismo]] at pati na rin sa [[Kristiyanismo]]
==Pinagmulan ng diyos na si Yahweh==
[[Talaksan:Ajrud.jpg|thumb|Isa mga paso na natagpuan ng mga arkeologo sa Kuntillet Ajrud na may nakasulat na "Berakhti etkhem l’YHVH Shomron ul’Asherato" (Hebrew: בירכתי אתכם ליהוה שומרון ולאשרתו‎) na kung isasalin sa Tagalog ay "Pinagpala kita kay Yahweh at ng kanyang Asherah"]]Ang politeismo ng mga Sinaunang Israelita ay nag-uugat mula mga politeistikong relihiyon ng [[Sinaunang Malapit na Silangan]] at narereplekta sa mga ilang aklat ng Tanakh gaya ng paggamit ng salitang Hebreo na 'elohîm na anyong plural ng Eloah na anyo ng El na isang pangkalahatang salita para sa [[diyos]] sa mga [[Sinaunang relihiyong Semitiko]].<ref>http://www.class.uidaho.edu/ngier/henotheism.htm</ref> Ayon sa mga eskolar, si [[Yahweh]] ay kinikilala sa Canaan na isa sa pitumpung(70) mga anak ng diyos na si "El" o "Elyon".<ref name=ref1>http://www.theology.edu/ugarbib.htm</ref> Sa Canaan(kasama rito ang mga bansang Lebanon, Jordan, Israel, Syria at iba pa), si El ay kinikilalang punong diyos at asawa ng diyosang si "[[Asherah]]". Ito'y makikita sa mga tabletang nahukay sa siyudad ng "[[Ugarit]]" sa Syria noong 1929 hanggang 1939.<ref>Matthews, Victor Harold (2004). Judges and Ruth, Cambridge University Press, pahina 79</ref> Ang pitumpung anak ni El ay mga patrong diyos ng bawat pitumpung bansa sa rehiyon ng Canaan. Sa [[Deuteronomio]] 32:8-9 ng Dead Sea Scrolls o 4QDeut<sup>4</sup>(na pinakamatandang manuskrito ng Tanakh), mababasa na hinati ng diyos na si Elyon ang mga bansa ayon sa bilang ng mga anak ng diyos. Ang bansang Israel(Jacob) ay naging bahagi naman ng diyos na si Yahweh.<ref>Meindert Djikstra, "El the God of Israel, Israel the People of YHWH: On the Origins of Ancient Israelite Yahwism" (in "Only One God? Monotheism in Ancient Israel and the Veneration of the Goddess Asherah", ed. Bob Beckering, Sheffield Academic Press, 2001)</ref> Ayon sa mga skolar, ang ''beney ha elohim''(mga anak ng mga diyos) sa Deut. 32:8-9 ay salitang Semitiko na tumutukoy sa mga mababang diyos sa kapisanan ng mga diyos(divine pantheon) sa Canaan<ref>The human faces of God, pahina 72</ref><ref>Jesús-Luis Cunchillos, Juan-Pablo Vita, ''A concordance of Ugaritic words'' 2003 p389</ref><ref>Jesús-Luis Cunchillos, Juan-Pablo Vita, ''The texts of the Ugaritic data bank'' 2003 p82</ref><ref>Marvin H. Pope ''El in the Ugaritic texts'' 1955 p49</ref><ref>Rahmouni, A. ''Divine epithets in the Ugaritic alphabetic texts'' 2008 p91</ref><ref>Young G. D. ''Concordance of Ugaritic'' 1956 Page 13</ref><ref>G. Johannes Botterweck, Helmer Ringgren ''Theological dictionary of the Old Testament'' 2000 p130</ref>(tignan din ang Awit 82:1-8 kung saan ang punong diyos(Elyon) ay namumuno sa kapulungan ng mga diyos). Ang salitang Elohim(mga diyos) na anyong plural ng singular na El(diyos) ay matatagpuan ng 2500 beses sa Tanakh(Lumang Tipan). Bagama't ang Elohim ay may konstruksiyong singular sa ilang mga talata ng Tanakh(kung ang [[pandiwa]] o [[pang-uri]] na tumutukoy dito ay singular), may ilang mga eksepsiyon na ang "Elohim" ay nangangahulugang "maraming diyos". Halimbawa, sa Genesis 20:13, 35:7, 2 1 Samuel 7:23, Awit 58:11, at ang pangalan ng "Buhay na Diyos" sa Deuteronomio 5:26, ang "Elohim" ay nasa anyong plural dahil sa ito ay tinutukoy ng plural na pang-uri na אלהים חיים . Sa [[Septuagint]] at sa mga bagong salin ng Lumang Tipan mula sa Hebreo, ang salitang "Elohim" ay isinalin na "mga diyos" kapag tinutukoy ng plural na pandiwa at kapag ito ay tumutukoy sa "mga diyos na pagano"(halimbawa sa Exo 12:12 na "mga diyos(Elohim) ng Ehipto") ngunit ito ay pinalitan ng singular na "diyos"(theos sa Septuagint) kung tumutukoy sa diyos ng Israel kahit na ang kahulugan ay maliwanag na "mga diyos".
[[Talaksan:Ajrud.jpg|thumb|Isa mga paso na natagpuan ng mga arkeologo sa Kuntillet Ajrud na may nakasulat na "Berakhti etkhem l’YHVH Shomron ul’Asherato" (Hebrew: בירכתי אתכם ליהוה שומרון ולאשרתו‎) na kung isasalin sa Tagalog ay "Pinagpala kita kay Yahweh at ng kanyang Asherah"]]Ang tunay na pangalan ng manlilikha ng sanlibutan.
 
{{cquote|Nang hatiin ni Elyon ang mga bansa,<br />
nang kanyang ihiwalay ang mga anak ni Adan<br />
kanyang itinakda ang mga hangganan ng mga bansa<br />
ayon sa bilang ng mga anak ng mga diyos.<br />
Ang bahagi ni Yahweh ang kanyang bayan, <br />
si Jacob(Israel) ang kanyang(Yahweh) bahaging mana.|author=Salin ng [[Deuteronomio]] 32:8-9 ng [[Mga skrolyo ng Patay na Dagat]](4QDeut<sup>4</sup>)<ref>When Elyon divided the nations,<br />
when he separated the sons of Adam<br />
he established the borders of the nations<br />
according to the number of the sons of ''the gods''.<br />
Yahweh’s portion was his people,<br />
Jacob his alloted inheritance.)<br /><br />(Deuteronomy 32:8-9, Dead Sea Scrolls(4QDeut4)</ref>
}}
Sa pagitan ng ikawalo hanggang ikaanim na siglo BCE, si El ay nagsimulang
ituring na mga Israelita na siyang ring si Yahweh o "Yaweh-El" na asawa ni "[[Asherah]]".<ref>Karel van der Toorn, "Goddesses in Early Israelite Religion in Ancient Goddesses: the Myths and the Evidence" (editors Lucy Goodison and Christine Morris, University of Wisconsin Press, 1998)</ref> Ang ibang mga diyos ng ibang bansa ay tinuring ng mga Israelita na mga manipestasyon lamang ni Yahweh-El. Ito ay makikita sa mga artipaktong nahukay sa bansang Israel sa panahong ito na nagpapakitang si Yahweh ay may asawa na nagngangalang "Asherah". Bukod dito, ang pagpapalit ng ''beney ha elohim''(mga anak ng mga diyos) sa ibang manuskrito gaya ng Masoretico, ng "mga anak ni Israel" gayundin sa [[Septuagint]] na pinalitan ng "mga anghel ng diyos" ang indikasyon na ang diyos na si Elyon at Yahweh ay naging isang diyos. Sa bagong salin ng biblia na ''[[The New Revised Standard Version]] (NRSV)''(1989), ang Deut 32:8 ay isinalin na "according to the number of the gods"(ayon sa bilang ng mga diyos). Sa panahong ito, ang mga ebidensiyang arkeolohiyal ay nagpapakita ng mga tensiyon sa pagitan ng pangkat na komportable sa pagsamba kay Yahweh kasama ng mga lokal na [[diyos]] gaya nina [[Asherah]] at [[Baal]] at sa mga sumasamba "lamang" kay Yahweh.<ref>1 Kings 18, Jeremiah 2; Othmar Keel, Christoph Uehlinger, Gods, Goddesses, and Images of God in Ancient Israel, Fortress Press (1998); Mark S. Smith, The Origins of Biblical Monotheism: Israel’s Polytheistic Background and the Ugaritic Texts, Oxford University Press (2001)</ref><ref>Othmar Keel, Christoph Uehlinger, Gods, Goddesses, and Images of God in Ancient Israel, Fortress Press (1998); Mark S. Smith, The Origins of Biblical Monotheism: Israel’s Polytheistic Background and the Ugaritic Texts, Oxford University Press (2001)</ref> Sa mga panahong ding ito nagsimulang lumitaw sa Bibliya ang monoteismo o ang paniniwalang si Yahweh "lamang" ang diyos ng [[uniberso]]. Halimbawa sa ika pitong siglo BCE, isinulat ang mga pahayag na monoteistiko sa Bibliya : [[Deuteronomio]] 4:35, 39, [[1 Samuel]] 2:2, 2 Samuel 7:22, [[Aklat ng Mga Hari|2 Hari]] 19:15, 19 (= [[Aklat ni Isaias]] 37:16, 20), at [[Aklat ni Jeremias]] 16:19, 20 at ang ikaanim na siglong bahagi ng Isaias 43:10–11, 44:6, 8, 45:5–7, 14, 18, 21, and 46:9.<ref>Ziony Zevit, "The Religions of Ancient Israel: A Synthesis of Parallactic Approaches (Continuum, 2001)</ref> Dahil sa ang mga talatang ito ay nakaugnay sa [[Deuteronomio]], ang kasaysayang Deutoronomistiko(ito'y mga librong mula sa "[[Aklat ni Josue]]" hanggang sa "[[Aklat ng Mga Hari]]"), sinasabi ng mga skolar na ang isang kilusang Deuteronomistiko ang bumuo sa ideyang monoteismo sa Israel noong mga panahong ito.<ref name="Mark S 2001">Mark S.Smith, "Untold Stories: The Bible and Ugaritic Studies in the Twentieth Century" (Hendrickson Publishers, 2001)</ref> Isa sa mga dahilan ng pagusbong ng monoteismo sa Israel ay ang pagakyat sa kapangyarihan ng mga imperyong Assiria at Babilonia sa mga panahong ito. Para sa mga Israelita ang kanilang diyos ay kasing kapangyarihan ng mga patrong diyos ng ibang bansa. <ref>William G. Dever, "Did God Have a Wife? Archaeology and Folk Religion in Ancient ISrael" (Eerdman's, 2005)</ref> Ngunit dahil sa pagsakop ng imperyong Assiria sa hilagang [[kaharian ng Israel]] noong 722 BCE, inakala ng mga Isaelita na mas makapangyarihan ang diyos ng Assiria. Sa mga panahong ito, ang kilusang monoteistiko(Deuteronomistiko) ay nagsimulang mangatwiran na ang pagsakop ng Assiria sa Israel ay hindi nangangahulugang ang diyos ng Israel ay mas mahina kay "Marduk" na siyang diyos ng Assiria, kundi ipinahintulot ni Yahweh na parusahan ng Assiria ang Israel upang dalisayin ang bansang Israel dahil sa kanilang politeismo.<ref name="Mark S 2001" /> Ang modernong analysis na literaryo ng Tanakh ay nagmumungkahi na sa panahong ito nang binago ang mga pinagkunan na isinulat at pambibig upang ipaliwanag ang pagkakatapon ng mga Israelita bilang parusa ng diyos dahil sa pagsamba sa ibang mga diyos.<ref>http://books.google.co.uk/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA340</ref> Si Yahweh ay ginawa rin ng mga may akda ng [[Tanakh]] na hindi lamang ang pang-tribong diyos ng bansang [[Israel]] kundi pati ng buong mundo. <ref name="Mark S 2001" /> Iminungkahi na ang striktong monoteismo ay umunlad sa pagkakatapong ito ng mga Israelita sa Babilonia at marahil ay bilang reaksiyon sa [[dualismo]] o quasi-monoteismo ng Zoroastrianismo ng mga Persian.<ref>Ephraim Urbach ''The Sages''</ref><ref name=je/> Ang Judah ay naging dibisyon ng imperyong Persian pagkatapos sakupin ng Persia ang Babilonia. Ang mga skolar ay naniniwala na ang Hudaismo ay naimpluwensiyahan ng relihiyong [[Zoroastrianismo]]<ref name=je>http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=147&letter=Z</ref> ng Persia sa mga pananaw ng [[anghel]], [[demonyo]], malamang ay sa doktrina ng muling pagkabuhay gayundin sa mga ideyang [[eskatolohiya|eskatolohikal]] at sa ideya ng [[mesiyas]] o tagapagligtas ng mesiyanismong Zoroastrian.<ref>http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/Exilic.html</ref>
 
Ang ibang eskolar ay naniniwala na si Yahweh ay isang pang-tribong [[diyos]] na sinamba sa timog ng Canaan(Edom, Moab at Midian) mula 14 siglo BCE at ang kulto ni Yahweh ay naipasa sa hilaga ng Canaan sa pamamagitan ng mga Cineo(Kenite). Ang hipotesis na ito ay iminungkahi ni Cornelius Tiele noong 1872. Ayon din sa ilan na naniniwala sa hipotesis na ito, si Yahweh ang diyos ni Jethro(biyenan ni Moises) na isang Cineo ayon sa Hukom 1:16 at mula kay Jethro naipasa ni [[Moises]] ang kulto ni Yahweh sa mga Israelita. Gayunpaman, si Moises ay hindi tinatanggap na historikal ng mga kasalukuyang skolar.<ref name=finkelstein/>
==Tignan din==
*[[Bibliya]]
626

edits