Pagkakaiba sa pagitan ng mga pagbago ng "Tamaraw"

m
clean up citations using AWB
m (Ibinalik ang mga pagbabago ni 112.200.70.54 (Usapan) patungo sa huling rebisyon ni Lam-ang)
Tatak: Rollback
m (clean up citations using AWB)
== Anatomiya at morpolohiya ==
[[File:Bubalus mindorensis by Gregg Yan 02.jpg|thumb|Malapitang kuha ng tamaraw.]]
May anyong pangkaraniwan sa [[Bovidae|pamilyang]] kinabibilangan nito ang ''Bubalus mindorensis''. May siksik, mabigat na kayarian, [[bovine|wangis-bakang]] katawan, apat na mga hitang nagtatapos sa mga unguladong paa at isang maliit, nasusungayang ulo sa hangganan ng maliit na leeg. May maliit ito at masiksik kung ihahambing sa Asyatikong pantubig na kalabaw (''Bubalus bubalis''). Maliit lamang ang pagkakaroon ng dimorpismong sekswal sa [[uri]] bagaman naipahayag na may makakapal na mga leeg ang mga lalaki.<ref>{{cite web |url=http://www.wildcattleconservation.org/SpeciesFactSheets/bubalus-mindorensis.htm |title=Tamaraw ''bubalus mindorensis'' Heude, 1888 |accessdate=2007-07-12 |last= |first= |authorlink= |coauthorsauthor2= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=wildcattleconservation.org |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref> May karaniwang taas na 100 hanggang 105&nbsp;sentimetro ang balikat ng tamaraw. 220&nbsp;sentimetro ang haba ng katawan habang 60&nbsp;sentimetro ang buntot. Nasa pagitan ng 200 hanggang 300&nbsp;kilogramo ang timbang ng mga babae. May madilim na pagkakayumanggi hanggang abuhing kulay ang mga nasa hustong gulang na mga tamaraw at mas mabuhok kaysa ''Bubalus bubalis''. Maiikli at matipuno ang mga paa. May makikitang mga mapuputing mga marka sa mga ungguladong paa at sa loob ng mga pang-ibabang binti. Katulad ng sa Anoa ''Bubalus depressicornis'' ang mga palatandaang ito. Magkatulad ng kulay ang mukha at katawan. Karamihan sa mga kasapi ng sari ang mayroon magkatambal na mga abuhing-puting guhit na nagsisimula mula sa panloob na sulok ng mata hanggang sa mga sungay. May maitim na balat ang ilong at mga labi. May habang 13.5&nbsp;sentimetro ang mga tainga na may mapuputing marka sa mga loob. Kapwa nagkakaroon ng maiikling maiitim na mga sungay ang mga lalaki at babae, na sumusunod sa hugis ng titik na V, kung ikukumpara sa hugis C na mga sungay ng ''Bubalus bubalis''. Mga lapad na kapatagan ang mga sungay at tatlusok ang hugis sa pinakapuno. Dahil sa palagian pagkiskis, may gasgas ang panlabas na anyo ang mga sungay ng tamaraw ngunit may magaspang na panloob na mga gilid. Sinasabing may habang mga 35.5 hanggang 51.0&nbsp;sentimetro ang mga sungay.<ref name="UltimateUngulate">{{cite web | last =Huffman | first =Brent | authorlink =Brent Huffman | title =''Bubalus mindorensis'': Tamaraw | work =www.ultimateungulate.com | publisher =Ultimate Ungulate.com | date = 2 Enero 2007 | url =http://www.ultimateungulate.com/Artiodactyla/Bubalus_mindorensis.html | format =html | doi = | accessdate = 17 Marso 2007}}</ref>
 
== Pamamahagi ==
 
== Ekolohiya at kasaysayan ng buhay ==
Bilang isang bihira at endemikong mamalya na nasa isang pulong tila nahihiwalay at malayo, hindi gaanong malaki ang gawaing pagaaral at pagtatala hinggil sa ekolohiya ng tamaraw. Malaking dahilan nito ang katotohanang palatago at mahiyain sa tao ang mga indibidwal na kasapi ng uri. Bilang karagdagan, ang mga maliliit na bilang ng subpopulasyon ng uri, na manipis na ang pagkakakalat sa kabuoan ng nahahating mga nasasakupan (noong 1986, may natagpuang mga 51 indibidwal sa loob ng isang 20 kilometrong-parisukat na pook),<ref name="Walker 1">{{cite book |last=Nowak |first=Ronald M. |authorlink= |coauthorsauthor2= |editor= |others= |title=''Walker's Mammals of the World'' |origdate= |origyear= |origmonth= |url=http://books.google.com/books?id=7W-DGRILSBoC&pg=PA1149&dq=tamaraw+solitary&sig=WIQZJ3tj64zpLDMkLoPnyNL890E |format= |accessdate= |accessyear= |accessmonth= |edition= |series= |date= |year=1999 |month= |publisher=JHU Press |location= |language= |isbn=0801857899 |oclc= |doi= |id= |pages=1149 |chapter= |chapterurl= |quote= }}</ref> ang nakapagpapahirap at nakapagpapabihira pa sa maaaring pagkakatagpo ng higit man sa isang nag-iisang indibidwal.
 
=== Tirahan ===
Ang tamaraw ay isang mapag-isang hayop at hindi tulad ng kalabaw. Ang mga matatandang miyembro ay hindi napapabilang sa mga malalaki o maliliit na grupo at nakikita lamang na mag-isa. Ang mga bata o ''juvenile'' lamang ang nagpapakita ng ugaling nakikita sa mga kalabaw tulad ng pagrugrupo at hiyararkiya.<ref name="Kuehn1986">{{cite journal | last =Kuehn | first =David W. | authorlink =David Kuehn | title =Population and Social Characteristics of the Tamarao (Bubalus mindorensis) | journal =Biotropic | volume =18 | issue =3 | pages =263-266 | publisher = | date =Setyembre 1986 | url =http://links.jstor.org/sici?sici=0006-3606(198609)18%3A3%3C263%3APASCOT%3E2.0.CO%3B2-C#abstract | doi =10.2307/2388495 | id = | accessdate = 2007-03-17 }}</ref> Ang mga babae at lalaking tamaraw ay nagsasama sa buoung taon ngunit ang pagsasamang ito ay tumatagal lamang ng kaunting oras lamang. Maaring ang pag-iisang ito ay isang kasanayan na sa magubat nitong tahanan.<ref name="haribon"/> Ang mga matatandang lalaki ay mapg-isa at mukhang agresibo at ang mga babae naman ay maaring nagiisa, may kasamang lalaki o mayroong tatlong anak na magkakaiba ang edad.<ref name="Walker 1"/>
 
Mahilig magtampisaw ang tamaraw sa putik tulad ng ibang bovine. Sinasabing ang ugaling ito ay gingamit upang matanggal ang mga nangagagat na kulisap.<ref name="McMillan2000">{{cite journal | last =McMillan | first =Brock R. | authorlink =Brock McMillan | coauthorsauthor2 =Michael R. Cottam, Donald W. Kaufman | title =Wallowing Behavior of American Bison (''Bos bison'') in Tallgrass Prairie: An Examination of Alternate Explanations | journal =American Midland Naturalist | volume =144 | issue =1 | pages =159-167 | publisher =The University of Notre Dame | date =Hulyo 2000 | url =http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0031%28200007%29144%3A1%3C159%3AWBOAB%28%3E2.0.CO%3B2-O&size=LARGE
| doi = | id = | accessdate = 2007-03-17 }}</ref>
 
== Kasaysayang pang-ebolusyon ==
Ang presensiya ng ''B. mindorensis'' sa isla ng [[Mindoro]], kasama ng pagkatuklas ng fossil na bubalid sa iba pang bahagi ng [[kapuluan]] ay nagsasabing ang pamilya ng tamaraw ay matatagpuan sa malaking bahagi ng [[Pilipinas]] noong sinaunang panahon.<ref name="Croft2006">{{cite journal | last =Croft | first =Darin A. | authorlink =Darin Croft
| coauthorsauthor2 =Lawrence R. Heaney, John J. Flynn, Angel P. Bautista | title =Fossil remains of a new, diminutive Bubalus (Artiodactyla: Bovidae: Bovini) from Cebu island, Philippines | journal =Journal of Mammalogy | volume =87 | issue =5 | pages =1037 | publisher = American Society of Mammalogists | date =[[03-08-2006]] | url =http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1644%2F06-MAMM-A-018R.1
| doi =10.1644/06-MAMM-A-018R.1 | id = | accessdate = 2007-03-17 }}</ref><ref name="Burton2005">{{cite journal | last =Burton | first =J. A. | authorlink = | coauthorsauthor2 =S. Hedges, A. H. Mustari | title =The taxonomic status, distribution and conservation of the lowland anoa ''Bubalus depressicornis'' and mountain anoa ''Bubalus quarlesi'' | journal =Mammal Review | volume =35 | issue =1 | pages =25-50 | publisher = | date =2005 | url =http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1365-2907.2005.00048.x?journalCode=mam | doi =10.1111/j.1365-2907.2005.00048.x | id = | accessdate = 2007-03-17 }}</ref> Ang mga fossil na nakita noong ika-20 na siglo ay nagpapakita na ang ''B. mindorensis'' ay matatagpuan sa isla ng [[Luzon]] noong [[Pleistocene Epoch|Panahon ng Pleistocene]].<ref name="Beyer1957">{{cite journal | last =Beyer | first =H. O. | authorlink = | title =New finds of fossil mammals from the Pleistocene strata of the Philippines | journal =Bulletin of the National Research Council of the Philippines | volume =41 | issue = | pages =220-238 | publisher =National Research Council of the Philippines | date =1957 | url = | doi = | id = | accessdate = }}</ref>
 
Ang tamaraw, bilang miyembro ng pamilyang [[Bovidae]], ay pinakamalapit sa wangis sa ''Bubalus bubalis'' at ito ay napatunayan na sa iba't ibang panahong nakalipas. Tinukoy rin ito bilang ''Anoa bubalis mindorensis'', isang suburi ng ''B. bubalis'' (na tinawag ring ''Anoa bubalis'').<ref name="Bohlken1958">{{cite journal | last =Bohlken | first =H. | authorlink = | coauthorsauthor2 = | title =Vergleichende Untersuchungen an Wildrinden (Tribus Bovini Simpson, 1945) | journal =Zoologische Jahrb cher (Physiologie) | volume =68 | issue = | pages =113-202 | publisher = | date =1958 | url = | doi = | id =
| accessdate = }}</ref> Isang pag-aaral sa Henetiks ng iba pang miyembro ng pamilya ay nagpapalakas sa ideyang ito.<ref name="Wall1992">{{cite journal | last =Wall | first =David A. | authorlink =David Wall | coauthorsauthor2 =Scott K. Davis, Bruce M. Read | title =Phylogenetic Relationships in the Subfamily Bovinae (Mammalia: Artiodactyla) Based on Ribosomal DNA | journal =Journal of Mammalogy | volume =73 | issue =2 | pages =262-275 | publisher =American Society of Mammalogists | date =Mayo 1992 | url =http://links.jstor.org/sici?sici=0022-2372(199205)73:2%3C262:PRITSB%3E2.0.CO;2-I | doi =10.2307/1382056 | id = | accessdate = 2007-03-17 }}</ref>
 
== Etimolohiya at kasaysayang pang-taksonomiya ==
Ang tamaraw as dating tinawag na ''Anoa mindorensis'' ng [[France|Pranses]] na [[soologo]]ng si [[Pierre Marie Heude]] noong 1888. Tinawag rin itong ''Anoa bubalis mindorensis'', suburi ng pantubig na buffalo ''Anoa bubalis'' noong 1958.<ref name="Bohlken1958"/> Ang tamaraw ay itinaas sa pagiging uri bilang ''Anoa mindorensis'' noong 1969.<ref name="Groves1969">{{cite journal | last =Groves | first =C. P. | authorlink = | coauthorsauthor2 =
| title =Systematics of the anoa (Mammalia, Bovidae) | journal =Beaufortia | volume =223 | issue =
| pages =1-12 | publisher = | date =1969 | url = | doi = | id = | accessdate = }}</ref>
== Konserbasyon at pangangalaga ==
[[File:Bubalus mindorensis by Gregg Yan 03.jpg|thumb|left|Maliit na grupo ng tamaraw.]]
Ang tamaraw ay nangaganib dahil sa [[endemiko]] at bihirang panlupang mammal ito. Sa ngayon, ito ay nakalista bilang [[labis na nanganganib na uri]] mula pa noong taong 2000 sa [[Pulang Listahan ng IUCN]] ng nangaganib na uri. Ang pagkakaalam ng konserbasyon ng pangagalaga ng ''Bubalus mindorensis'' ay nagmula pa noong 1965 kung saang inuri ito bilang ''Status inadequately known'' ng IUCN. May sapat na datos na tungkol sa dami ng tamaraw noong 1986.<ref name="IUCN1986">{{cite book | author=IUCN Conservation Monitoring Centre | authorlink = IUCN| title =1986 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1986 | location =Gland, Switzerland and Cambridge, UK.| pages = }}</ref> Ang Sentro ng pagmanman ng konserbasyon ng IUCN ay nagsabi na ang uri ay labis na nanganganib. Nakita sa mga sumusunod na mga survey noong 1988,<ref name="IUCN1988">{{cite book | author=IUCN Conservation Monitoring Centre | authorlink = IUCN| title =1988 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1988 | location =Gland, Switzerland and Cambridge, UK.| pages = }}</ref> 1990,<ref name="IUCN1990">{{cite book | author=IUCN | authorlink = IUCN| title =1990 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1990 | location =Gland, Switzerland | pages = }}</ref> 1994<ref name="IUCN1994">{{cite book | last =Groombridge | first =B. | authorlink = | title =1994 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1994 | location =Gland, Switzerland | pages = }}</ref> at 1996 na ang uri ay patuloy na nasa Pulang listahan ng mga uring nanganganib. Ang pagtala noong 1996 ay nakamit ang mga krayteryang ''B1+2c'' at ''D1'' ng IUCN. Ang Krayteryang ''B1'' ay nagsasabi na ang uri ay nakatira lamang sa isang lugar na mas maliit pa sa 500 sq. km. at makikita lamang sa mga lugar na hindi hihigit sa lima. Ang kapansinpansin sa pagbaba ng populasyon ay ang nagkamit sa sub-krayteryon na ''2c'', naipapakita rin ito ng nagiisang habitat ng population. Ang Krayteryon ''D1'' ay nagsasabi na dapat ang populasyon ay mas mababa pa sa 250 na mga matatandang miyembro. Ang talaan ng dami ng populasyon ng ''B. mindorensis'' noong sinukat ito ay mas mababa kaysa ngayon.<ref name="IUCN1996">{{cite book | last =Groombridge | first =B. | coauthorsauthor2=Baillie, J.| authorlink = | title =1996 IUCN Red List of Threatened Animals. | publisher =IUCN | date =1996 | location =Gland, Switzerland | pages = }}</ref> Nilista na mas malubha na Krayterya na ''C1'' ang tamaraw noong taong 2000. Ito ay dahil sa mga pagaaral na nagsasabing mas bababa pa sa 20% ang populasyon sa loob ng limang taon o kaya sa loob ng dalawang henerasyon.<ref name="IUCN2006">{{IUCN2006|assessors=Hedges|year=2000|id=3127|title=Bubalus mindorensis|downloaded=11 Mayo 2006}}</ref><ref name="IUCN2000">{{cite book | last=Hilton-Taylor|first=C. | authorlink = | title =2000 IUCN Red List of Threatened Species. | publisher =IUCN | date =2000 | location =Gland, Switzerland and Cambridge, UK.| pages = }}</ref>
 
May maraming dahilan sa pagbaba ng populasyon ng tamaraw. Ang tamaraw ay napwepwersa ng mga gawain ng mga tao sa [[Mindoro]] sa loob ng siglong ito. Ang paglagay ng mga hindi native na mga baka noong dekada 30 ay nagdulot ng isang malubhang epidemiko ng [[rinderpest]] sa mga libo-libong tamaraw. Ang [[pangagaso]] ng mga tamaraw para sa pagkain ay nakabawas din ng dami nito. Subalit ang pinakamalubhang panganib sa buhay ng mga tamaraw ay ang [[habitat loss|pagkawala ng tirahan]] dahil sa pagtayo ng imprastraktura, [[pagtrotroso]] at [[agrikultura]]. Dahil sa mga ito, ang dami ng mga tamaraw ay bumaba mula libo-libo noong dekada ng 1900 hanggang s 300 na lang noong 2007.<ref name="IUCN2006"/><ref name="haribon"/>
 
Maraming batas sa Pilipinas ang pinatupad at mga organisasyon ay ginawa upang tumulong sa konserbasyon ng mga uri. Ang Pagpapatupad Komonwelt bilang 73 noong 1936 ay pinatupad ng [[Komowelt ng Pilipinas]]. Ang akto ay nagbabawal sa pagpatay, pagsugat o pangagaso ng tamaraw maliban na lang kung inatake o dahil sa pang-agham na pagaaral. Ang parusa ay pagkakulong at pagbayad ng mabigat na multa.<ref name="CA73">{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthorsauthor2 = | title =An act to prohibiting the killing, hunting, wounding or taking away of ''Bubalus mindorensis'', commonly known as tamaraw | work =Commonwealth Act No. 73 | publisher =National Assembly of the Philippines | date =[[1936-10-23]] | url =http://www.lawphil.net/statutes/comacts/ca_73_1936.html | format =html | accessdate = 2007-03-18 }}</ref>
 
Noong 1979, may isang executive order ang pinirmahan upang makagawa ng isang komite para sa konserbasyon ng tamaraw. Ang tamaraw ay tinawag na "source of national pride" sa E.O.<ref name="EO544">{{cite web | last = Marcos| first = Ferdinand E.| authorlink = Ferdinand Marcos| coauthorsauthor2 = | title = Creating a presidential committee for the conservation of the tamaraw, defining its powers and for other purposes| work =Executive Order No. 544 | publisher =Republic of the Philippines | date =[[1979-07-09]] | url =http://www.lawphil.net/executive/execord/eo1979/eo_544_1979.html| format =html | accessdate = 2007-03-18 }}</ref> Ang [[Proyekto sa Konserbasyon ng Tamaraw]] ay ginawa rin noong 1979. Ang Organisasyon ay napasilang ng tamaraw na tinatawag na ''Kali'' noong 1999.<ref name="haribon"/> Noong 2001, pinatupad ang Republic Act 9147 o ''Wildlife Resources Conservation and Protection Act'' na nagbabawal ng pagbenta at pangagaso ng mga tamaraw at iba pang mga edimikong uri.<ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthorsauthor2 = | title = REPUBLIC ACT NO. 9147| work = | publisher = | date = | url =http://www.pcsd.ph/Related%20Laws/republic_acts/ra9147.htm| format =htm | accessdate = 2007-03-05 }}</ref> Nagtayo ng isang gene pool noong dekada '70 upang maparami ang dami ng mga tamaraw. Sa ngayon ay si Kali at ang nanay nitong si "Mimi" na lamang ang natitira sa proyektong ito. Hindi na ito pinalawig pa ng dahil ang Protected Areas and Wildlife Bureau ay nagsasabing dumadami na ang mga tamaraws sa labas ng proyekto. Ang [[clone|kloning]] ay gusto ring ipatupad ngunit ito ay pinigilan ng [[Kagawaran ng Kapaligiran at Likas na Kayamanan]] dahil bababa raw ang [[genetic diversity]] ng uring.<ref>{{Cite news |title=Philippines : Endangered Tamaraws breed in the wilds again |url=http://ecologyasia.com/news-archives/2005/oct-05/inq7_051023_1.htm |format=html |accessdate=2007-03-08}}</ref>
 
Mayroong subpopulasyon ng mga tamaraw sa [[Mt. Iglit Game Refuge and Bird Sanctuary]] sa isla ng Mindoro.<ref name="Kuehn1986"/>
<div class="references-small">
* {{ITIS | ID = 625123 | taxon = Bubalus mindorensis | year = 2007 | date = 17 March}}
* {{cite journal | last =Callo | first =R. A. | authorlink = | coauthorsauthor2 = | title =The tamaraw population: decreasing or increasing? | journal =Canopy International | volume =16 | issue =4 | pages =4-9 | publisher = | date =1991 | url = | doi = | id = | accessdate = }}
* {{cite journal | last =Custodio | first =Carlo C. | authorlink =Carlo Custodio | coauthorsauthor2 =Myrissa V. Lepiten, Lawrence R. Heaney | title =Bubalus mindorensis | journal =Mammalian Species | volume =520
| issue = | pages =1-5 | publisher = | date =[[1996-05-17]] | url = | doi =10.2307/3504276 | id =
| accessdate = }}
* {{cite web | last =Gesch | first =P. | authorlink = | title ='''''Bubalus mindorensis''''' | work =Animal Diversity Web | publisher =University of Michigan Museum of Zoology | date =2004 | url =http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Bubalus_mindorensis.html | format =html | accessdate = 2007-03-17 }}
* {{cite book | last =Heaney | first =L. R. | authorlink = | coauthorsauthor2 =J. C. Regalado, Jr. | title =Vanishing treasures of the Philippine rain forest | publisher =Field Museum, Chicago | date =1998 | location =Chicago, Illinois | pages = | url = | doi = | id = }}
* {{cite journal | last =Momongan| first =V. G. | authorlink = | coauthorsauthor2 =G. I. Walde | title =Behavior of the endangered tamaraw (''Bubalus mindorensis huede'') in captivity | journal =Asia Life Sciences | volume =2 | issue =2 | pages =241-350 | publisher = | date =1993 | url = | doi =| id =
| accessdate = }}
</div>