Pagkakaiba sa pagitan ng mga pagbago ng "Asya"

walang buod ng pagbabago
Ang Asya ay kung saan nagmula ang [[Budismo]], [[Hinduismo]] at iba pang Indiyanong at Tsinong relihiyon. Ito rin kung saan nagsimula ang relihiyong [[Hudaismo]], [[Kristyanismo]], [[Islam]] at iba't ibang Abramikong paniniwala.
 
== Talababa Kasaysayan==
Ang kasaysayan ng Asya ay makikita bilang kolektibong kasaysayan ng ilang mga natatanging mga paligid pandalampasigan mga rehiyon tulad ng [[Silangang Asya]], [[Timog Asya]], at ang [[Gitnang Silangan]] Naka-ugnay ito sa pamamagitan ng panloob na tumpok ng mga taong hating Asyano at Europeo sa [[kapatagan]].
{{reflist}}
 
Ang dalampasigan ay ang tahanan sa ilan sa mga maagang sibilisasyon sa daigdig. Ang bawat isa sa tatlong rehiyon ay bumubuo ng mga sibilisasyon sa paligid ng mga lambak at ilog. Sagana ang mga lambak dahil ang lupa ay may mayamang lupa at maaaring tamnan ng maraming halamang-ugat. Ang mga sibilisasyon sa [[Mesopotamya]], sa [[Indus Valley|Lambak ng Indus]], at sa [[Tsina]] ay nagbahagi ng maraming mga pagkakatulad at palaging nagpapalitan ng [[teknolohiya]] at mga ideya tulad ng [[matematika]] at ang mga [[gulong]]. Iba pang mga paniniwala tulad ng pagsulat ay maaaring binuo paisa-isa sa bawat lugar. Nabuo ang mga lungsod, estado, at imperyo sa mga mabababang lugar.
 
Ang mga patag ng rehiyon ay matagal na pinaninirahan ng mga pagala-gala, at mula sa ''central steppes'' ay maaaring sila umabot sa lahat ng mga lugar ng Asya. Ang hilagang bahagi ng kontinente, na sinasakop ng [[Siberia]] ay hindi rin mararating ng mga pagala-gala sa kapatagan dahil sa mga makakapal na kagubatan at ''[[tundra]]''. Ang mga lugar sa Siberia ay bihira panirahan ng tao.
 
Ang mga sentro at paligid ay inihiwalay ng mga bundok at disyerto. Ang [[Caucasus Mountains|Caucasus]], [[Himalayas|Himalayas]], [[Karakum Desert|Disyerto ng Karakum]], at [[Gobi Desert|Disyerto ng Gobi]] ay bumuo ng mga hadlang para mahirapang makatawid ang mga mangangabayo sa kapatagan. Habang sa larangan ng teknolohiya at kultura, ang mga naninirahan sa lungsod ay mas masulong na, kaunti lamang ang magagawa nila na protektahan ang sarili nila laban sa mga pagala-gala. Gayunman, ang mga mabababang luga ay hindi magkakaroon ng sapat na bukas na damuhan upang suportahan ang isang malaking pwersa ng mga nakakabayo. Kaya ang pagala-gala na sumakop sa Tsina, India, at Gitnang Silangan ay napilitang umangkop sa lokal na lipunan.
 
===9000 BC–4500 BC===
Isang templo sa lugar ng dakong timog-silangang Turkiya sa [[Göbekli Tepe]] na napetsahan noong 10000 BC ay nakikita bilang ang simula ng kulturang "Neolitiko 1". Ang lunang ito ay binuo ng nga pagala-galang [[mangangaso-maniningil]] dahil walang permanenteng pabahay sa paligid. Itong lunan ng templo ay ang pinakalumang kilalang ginawa ng tao bilang sambahan. Noong 8500 BC hanggang 8000 BC, ang mga sakahan ay nagsimulang lumaganap sa [[Anatolia]], [[Hilagang Africa]] at Hilagang [[Mesopotamia]].
 
Ang [[sinaunang-panahong lugar ng Beifudi]] malapit sa Yixian sa [[Hebei]], [[Tsina]], ay naglalaman ng mga reliko ng isang kultura na may kasabay na ang [[Cishang kultura|Cishan]] at [[kulturang Xinglongwa|Xinglongwa]] kultura noong 7000 hanggang 8000 BC, ang mga Neolitikong kultura sa silangan ng [[Taihang Mountains]], ay bumuo ng mga arkeolohikong puwang sa pagitan ng dalawang Hilagang kulturang Intsik. Ang kabuuang lugar na nahukay ay higit sa 1,200 metro kuwadrado at ang mga koleksyong Neolitiko ay natuklasan sa lugar na binubuo ng dalawang uri. <ref name="archdis">{{cite web
|url=http://www.kaogu.cn/en/detail.asp?ProductID=982
|title=New Archaeological Discoveries and Researches in 2004 &mdash; The Fourth Archaeology Forum of CASS
|publisher=Institute of Archaeology &mdash; Chinese Academy of Social Sciences
|accessdate=2007-09-18
}}
</ref>
 
Noong 5500 BC ang [[Tel Halaf|kulturang Halafian]] ay nagpakita sa Levant, Libano, [[Palestina]], [[Sirya]], Anatolia at hilagang Mesopotamia, batay sa agrikultura sa tuyong lupa.
 
Sa timog Mesopotamya ay ang mga inaanod na kapatagan ng [[Sumer]] at [[Elam]]. Dahil diyan ang maliliit na patak ng ulan sa sistema ng [[patubig]] ay kinakailangan. Ang [[Ubaid panahon|kulturang Ubaid]] ay lumaganap noong 5500 BC.
 
==Talababa==
<references/>
 
{{Asya}}