Wikang Lao

Ang wikang Lao, kilala din bilang Lawtyano (ລາວ 'lao' o ພາສາລາວ 'wikang lao') ay isang matunog na wika sa pamilyang wika ng Tai-Kadai. Ito ay isang opisyal na wika sa Laos, at meron din mananalita sa Hilagang-Silangang Taylandiya, kung saan ito ay ginagamit bilang Wikang Isan.

Lao
ພາສາລາວ phasa lao
Lao in the Alice3 font.png
Pagbigkaspʰáːsǎː láːw
Sinasalitang katutubo saLaos, Hilagang-Silangang Thailand
Mga katutubong
tagapagsalita
20–25 milyon  (2004)[1]
(3 milyon sa Laos, 2005 census)[2]
Pamilyang wika
Tai–Kadai
Sistema ng pagsulatSulat Lao sa Laos
Sulat Thai sa Taylandya
Thai at Lao na Braille
Opisyal na katayuan
Opisyal na wika sa Laos
Mga kodigong pangwika
ISO 639-1lo
ISO 639-2lao
ISO 639-3Either:
lao – Lawtyanong Lao
tts – Wikang Isan
Linggwaspera47-AAA-c
Idioma lao.png

PhonologyBaguhin

Mga ConsonantBaguhin

Maraming mga consonants sa Lao gumawa ng isang malaponema kaibahan sa pagitan labialized at plain na bersyon. Ang kumpletong imbentaryo ng mga consonant ng Lao ay tulad ng ipinakita sa talahanayan sa ibaba:

Paunang mga consonantBaguhin

Mga ponemang pangatnig
Labial Alveolar Palatal Velar Glottal
payak lab payak lab payak lab payak lab
Plosive tinig b d
walang tinig p t tɕʷ k ʔ ʔʷ
minimithi tʷʰ kʷʰ
Nakakasugat f s h
Ilong m n ɲ ŋ N
Malapit na ʋ l j

Pangwakas na mga katinigBaguhin

Ang lahat ng mga malalakas na tunog ay hindi pinakawalan sa huling posisyon. Samakatuwid, ang pangwakas / p / , / t / , at / k / tunog ay binibigkas bilang [p̚] , [t̚] , at [k̚] ayon sa pagkakabanggit.

Labial Alveolar Palatal Velar Glottal
Ilong m n ŋ
Plosive p t k ʔ *
Malapit na w j
  • Ang glottal stop ay lilitaw sa dulo kapag walang pangwakas na sumusunod sa isang maikling patinig.

Mga VowelBaguhin

Ang lahat ng mga patinig ay gumagawa ng pagkakaiba sa haba ng ponema. Ang mga diptonggo ay lahat ng nakasentro na mga diptonggo na may bumabagsak na sonority .  Ang mga monophthong at diptonggo ay ipinapakita sa sumusunod na talahanayan:

Maikling mga ponema ng patinig
Harap Sentral Bumalik
unr. rnd.
Mga diptonggo iə̯ ~ ɯə̯ uə̯
Mga Monophthong Isara ako ~ ɯ ikaw
Close-mid e ~ ɤ o
Open-mid ɛ ɔ
Buksan a
Long vowel phonemes
Harap Sentral Bumalik
unr. rnd.
Mga diptonggo iːə̯ ~ ɯːə̯ uːə̯
Mga Monophthong Isara ~ ɯː
Close-mid ~ ɤː
Open-mid ɛː ɔː
Buksan

Mga toneBaguhin

Si Lao ay may anim na tono ng leksikal.

Hindi nasiyasat na mga pantigBaguhin

Mayroong anim na tone ng ponememiko sa mga hindi naka-check na pantig, iyon ay, sa mga pantig na nagtatapos sa isang patinig o ibang sonorant na tunog ( [m], [n], [ŋ], [w], at [j] ).

Pangalan Diacritic sa ⟨e⟩ Tono sulat Halimbawa Pagtakpan
Tumataas na e ˨˦ o ˨˩˦ / kʰǎː /

ຂາ

paa
Mataas na lebel é ˦ / kʰáː /

ຄາ

natigil
Mataas na pagbagsak ê ˥˧ / kʰâː /

ຄ້າ

kalakal
Kalagitnaang lebel ē ˧ / kʰāː /

ຂ່າ, ຄ່າ

galangal , halaga ng resp.
Mababang antas è ˩ / kàː /

ກາ

uwak
Mababang pagbagsak e᷆

(din ȅ )

˧˩ / kʰa᷆ː /

ຂ້າ

pumatay, lingkod

Sinuri ang mga pantigBaguhin

Ang bilang ng mga magkakaibang tono ay nabawasan sa apat sa mga naka-check na pantig, iyon ay, sa mga pantig na nagtatapos sa isang sagabal na tunog ( [p], [t], [k], o ng glottal stop [ʔ] ).

Tono Halimbawa Pagtakpan
mataas / hák /

ຫັກ

pahinga
kalagitnaan / Hak /

ຮັກ

pag-ibig
mahinang pagbagsak / ha᷆ːk /

ຫາກ

kung, hindi maiiwasan
nahuhulog / hâːk /

ຮາກ

pagsusuka, ugat

Mga PantigBaguhin

Ang mga pantig ng lao ay may anyong (C) V (C), ibig sabihin, binubuo ito ng isang patinig sa syllable nucleus , na opsyonal na naunahan ng isang solong katinig sa pagsisimula ng pantig at opsyonal na sinusundan ng isang solong katinig sa pantig na coda . Ang pinapayagan lamang na mga kumpol ng consonant ay mga syllable na paunang kumpol / kw / o / kʰw / . Ang anumang katinig ay maaaring lumitaw sa pagsisimula, ngunit ang mga nakalistang consonant ay hindi nangyayari bago pa bilugan ang mga patinig .

Ang isang pagkakaiba sa pagitan ng Thai at Lao ay sa Lao ang mga paunang kumpol ay pinasimple. Halimbawa, ang opisyal na pangalan ng Laos ay Romanized bilang Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao , na may analog na Thai na Satharanarat Prachathipatai Prachachon Lao (สาธารณรัฐ ประชาธิปไตย ประชาชน ลาว), na nagpapahiwatig ng pagpapasimple ng Thai pr sa Lao p .

Ang / ptk ʔ mn ŋ wj / lamang ang maaaring lumitaw sa coda. Kung ang patinig sa nukleo ay maikli, dapat itong sundan ng isang katinig sa coda; / ʔ / sa coda ay maaaring mauna sa pamamagitan ng isang maikling patinig. Buksan ang mga pantig (ibig sabihin, ang mga walang coda consonant) at mga pantig na nagtatapos sa isa sa mga sonorant / mn ŋ wj / kumuha ng isa sa anim na mga tono, mga pantig na nagtatapos sa / ptk / kumuha ng isa sa apat na mga tono, at mga pantig na nagtatapos sa / ʔ / kumuha ng isa sa dalawang tono lamang.


Sistema ng pagsulatBaguhin

Sulat LaoBaguhin

Ang script ng Lao, na nagmula sa sulat Kamboyano ng Khmer Empire noong ika-14 na siglo,  ay sa wakas ay nag-ugat sa script ng Pallava ng Timog India , isa sa mga script ng Brahmi .  Bagaman ang script ng Lao ay may pagkakahawig sa Thai, ang nauna ay naglalaman ng mas kaunting mga titik kaysa sa Thai sapagkat noong 1960 ito ay pinasimple upang maging medyo ponemiko , samantalang ang Thai ay nagpapanatili ng maraming mga etymological spelling na binibigkas na pareho.

Tradisyonal na nauri ang iskrip bilang isang abugida , ngunit ang mga titik ng pangatnig na Lao ay inisip bilang simpleng kumakatawan sa tunog ng katinig, sa halip na isang pantig na may taglay na patinig.  patinig ay nakasulat bilang mga diacritic mark at maaaring mailagay sa itaas, sa ibaba, sa harap ng, o sa likod ng mga consonant. Naglalaman din ang script ng mga natatanging simbolo para sa mga bilang, bagaman ang mga numerong Arabe ay mas karaniwang ginagamit.

Ang script ng Lao liturhical ay nakasulat sa script ng Tai Tham  at ginagamit pa rin sa mga templo sa Laos at Isan .

Pahiwatig ng mga tonoBaguhin

Hindi sumasang-ayon ang mga eksperto sa bilang at katangian ng mga tono sa iba't ibang mga dayalekto ng Lao. Ayon sa ilan, karamihan sa mga dayalekto ng Lao at Isan ay may anim na tono, ang sa Luang Prabang ay mayroong lima. Natutukoy ang mga tono tulad ng sumusunod:

Mga tono Mahabang patinig, o patinig plus binibigkas na katinig Mahabang patinig kasama ang hindi pinapakitang katinig Maikling patinig, o maikling patinig kasama ang hindi pinapakitang katinig Mai ek ( ອ ່ ) Mai tho ( ອ ້ )
Mataas na katinig tumataas mababang pagbagsak mataas kalagitnaan mababang pagbagsak
Mga katinig na kalagitnaan mababang tumataas mababang pagbagsak mataas kalagitnaan mataas na pagbagsak
Mababang katinig mataas mataas na pagbagsak kalagitnaan kalagitnaan mataas na pagbagsak

Isang tahimik na ຫ ( / h / ) na inilagay bago ilalagay ng ilang mga katinig ang nagpapatuloy na katinig sa tono ng mataas na klase. Maaari itong maganap bago ang mga titik na ງ / ŋ / , ຍ / ɲ / , ຣ / r / , at ວ / w / at pinagsama sa mga espesyal na ligature (itinuturing na magkakahiwalay na mga titik) tulad ng ຫ ຼ / l / , ໜ / n / , at ໝ / m / . Bilang karagdagan sa ອ ່ (mababang tono) at ອ ້ (pagbagsak ng tono), mayroon ding mga bihirang ອ ໊ (mataas) ອ ໋ (tumataas) na mga marka ng tono.

SanggunianBaguhin

  1. ca. 20M Isan, 3M Laotian
  2. Wikang Lao sa Ethnologue (ika-18 ed., 2015)