Insekto

klase ng mga artropodo
(Idinirekta mula sa Insecta)

Ang insekto o kulisap (mula sa Latin insectum) ay mga pancrustacean hexapod na imbertebrado ng klaseng Insecta. Ito ang pinakamalaking pangkat ng phylum na arthropod. Ang mga insekto ay may chitin na exoskeleton, isang tatlong bahaging katawan (ulo, thorax at abdomen) , tatlong pares ng magkadugtong na mga hita, mata at isang pares ng antena. Ang kanilang dugo ay hindi buong nasa loob ng mga vessel. ang ilan ay sumisirkula sa isang bukas na kabidad na tinatawag na haemocel. Ang mga insekto ang pinakamaraming uring pangkat ng mga hayop. Ito ay kinabibilangan ng higit sa isang milyong espesye at kumakatawan sa higit as kalahati ng lahat ng alam na mga buhay na organismo sa mundo. Ang kabuuang bilang ng mga nabubuhay na espesye nito ay tinataya sa pagitan ng anim hanggang sampung milyong at potensiyal na 90 porsiyento ng lahat ng mga anyong buhay na hayop sa mundo. Ang mga insekto ay matatagpuan sa lahat ng kapaligiran ngunit ang ilang maliit na bilang ng espesye ay naninirahan sa mga karagatan na nadodominahan ng isa pang pangkat ng arthropod na mga crustacean na ayon sa kamakailang pag-aaral ay ninuno ng mga insekto.

Insekto
Temporal na saklaw: Carboniferous–Present
Common scorpionflyBlue emperorCoffee locustEuropean earwigVinegar flyGerman waspMarch brown mayflyDouble drummerDog fleaMonarch butterflyEuropean mantisPhyllium philippinicumHead louseSilverfishChrysopa perlaEuropean stag beetleNorthern harvester termiteDichrostigma flavipesInsecta Diversity.jpg
Tungkol sa larawang ito
Diversity of insects from different orders.
Klasipikasyong pang-agham e
Kaharian: Animalia
Kalapian: Arthropoda
Klado: Pancrustacea
Subpilo: Hexapoda
Hati: Insecta
Linnaeus, 1758
Subgroups

See text.

Kasingkahulugan
  • Ectognatha
  • Entomida

Ebolusyon ng mga insektoBaguhin

Ang mga insekto ay lumitaw sa mundo noong 480 milyong taon ang nakakalipa sa panahong [[Ordobisiyano] sa parehong panahon ng paglitaw ng mga halaman sa lupain.[1] Ang mga insekto ay maaaring nag-ebolb mula sa isang pangkat ng mga crustacean.[2] Ang mga unang insekto ay mga panglupain ngunit noong mga 400 milyong taon ang nakakalipas sa Deboniyano, ang isang linya ng mga insekto ay nag-ebolb ng kakayahan sa paglipad at ang unang mga hayop na nakagawa nito.[1] Ang pinakamatandang fossil ng ng inekto ang Rhyniognatha hirsti ca. 400 milyon taon ang edad.[3] Ang mga may pakpak na insektong Pterygote ay sumailalim sa isang mahalagang adaptibong radyasyon sa panahongn Karbonipero ca. 356 hanggang 299 milyong taon ang nakakalipas samantalang ang mga insektong Endopterygota ay sumailalim sa isa pang mahalagang radyasyon noong Permiyano ca. 299 hanggang 252 milyong taon ang nakakalipas. Ang karamihan sa mga nabubuhay ngayong orden ng mga insekto ay nag-ebolb noong Permiyano. Ang karamihan sa mga maagang pangkat ay naglaho sa ekstinksiyong Permiyano-Triasiko na pinakamalaking ekstinksiyon sa kasaysayan ng mundo mga 253 milyong taon ang nakakalipas.[4] Ang mga nakaligtas sa ekstinksiyong ito ay nagebolb noong Triasiko ca. 252 hanggang 201 milyong taon ang nakakalipas sa ngayong mga modernong orden ng insekto. Ang karamihan sa mga modernong insektong pamilya ay lumitaw noong panahong Hurasiko.


Panarthropoda

Onychophora (velvet worms)


Tactopoda

Tardigrada (water bears)


Euarthropoda

Chelicerata (spiders and allies)


Mandibulata

Myriapoda (millipedes and centipedes)


Pancrustacea

Oligostraca (ostracods and allies)






Copepods and allies



Malacostraca (crabs, lobsters)






Branchiopoda (fairy shrimps)



Hexapoda


Collembola (springtails)



Protura (coneheads)





Diplura (bristletails)



Insecta













InsectaBaguhin

Insecta
Monocondylia

Archaeognatha (hump-backed/jumping bristletails)


Dicondylia

Zygentoma (silverfish, firebrats, fishmoths)


Paranotalia

Carbotriplurida


Pterygota
Hydropalaeoptera

Bojophlebiidae




Odonatoptera (tutubi) 



Panephemeroptera (mayflies)




Neoptera
Polyneoptera
Haplocercata

Zoraptera (angel insects)



Dermaptera (earwigs)





Plecoptera (stoneflies)




Orthoptera (tipaklong, balang, katydids) 



Dictyoptera

Mantodea (mantises)



Blattodea (ipis & anay) 




Notoptera

Grylloblattodea (ice crawlers)



Mantophasmatodea (gladiators)



Eukinolabia

Phasmatodea (stick insects)



Embioptera (webspinners)








Eumetabola
Acercaria

Psocodea (book lice, barklice & sumisipsip na kuto) 




Hemiptera (true bugs, surot) 



Thysanoptera (thrips)




Holometabola
Hymenopterida

Hymenoptera (sawflies, putakti, bubuyog, langgam)


Aparaglossata
Neuropteriforma
Coleopterida

Strepsiptera



Coleoptera (beetle, alitaptap)  



Neuropterida

Rhaphidioptera




Neuroptera (lacewings)



Megaloptera





Panorpida
Amphiesmenoptera

Lepidoptera (paro-paro at gamu-gamo)



Trichoptera (caddisflies)



Antliophora

Diptera (
  langaw, lamok  




Nannomecoptera




Mecoptera (scorpionflies)




Neomecoptera (winter scorpionflies)



Siphonaptera (pulgas) 
















MorpolohiyaBaguhin

 
Insect morphology
A- Head B- Thorax C- Abdomen
  1. antenna
  2. ocelli (ibaba)
  3. ocelli (upper)
  4. compound eye
  5. brain (cerebral ganglia)
  6. prothorax
  7. dorsal blood vessel
  8. tracheal tubes (trunk with spiracle)
  9. mesothorax
  10. metathorax
  11. forewing
  12. likurang pakpak
  13. mid-gut (tiyan)
  14. dorsal tube (puso)
  15. ovary
  16. hind-gut (intestine, rectum & tumbong)
  17. anus
  18. oviduct
  19. nerve chord (abdominal ganglia)
  20. Malpighian tubes
  21. tarsal pads
  22. claws
  23. tarsus
  24. tibia
  25. femur
  26. trochanter
  27. fore-gut (crop, gizzard)
  28. thoracic ganglion
  29. coxa
  30. glandulang panglaway
  31. subesophageal ganglion
  32. mga bahaging pambibig
 
Anatomiya ng aspetong dorsal ng shield bug.

Mga sanggunianBaguhin

  1. 1.0 1.1 "Landmark study on the evolution of insects". Sciencedaily.com. November 6, 2014.
  2. "Linking Insects with Crustacea: Physiology of the Pancrustacea: An Introduction to the Symposium". Oxford Academic. August 5, 2015. Nakuha noong May 25, 2015.
  3. Haug, Carolin (2017). "The presumed oldest flying insect: More likely a myriapod?". PeerJ. 5: e3402. doi:10.7717/peerj.3402. PMC 5452959. PMID 28584727.
  4. Rasnitsyn, A.P.; Quicke, D.L.J. (2002). History of Insects. Kluwer Academic Publishers. ISBN 978-1-4020-0026-3.[pahina kailangan]


  Ang lathalaing ito na tungkol sa Kulisap ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.