Ang Napoles (bigkas: NA-po-les; Italyano: Napoli, Ingles: Naples) ay isang lungsod sa Italya; ito ang kabisera ng rehiyon ng Campania at gayundin ng kasimpangalang lalawigan nito. Kilala sa mayamang kasaysayan, sining, kultura, arkitektura, musika at mga lutuin, and Napoles ay gumanap ng mahalagang papel sa Tangway ng Italya at iba pa[2] sa mahabang panahon ng pag-iral nito, na nagsimula ng mahigit na 2,800 taon nang nakaraan. Matatagpuan sa kanlurang baybay ng Italya katabi ng Golpo ng Napoles, and lungsod ay namamagitan sa dalawang dakong mabulkan: ang Bulkang Vesubio at ang mga Larangang Flegreos. Ito ay may populasyon ng 963,357 noong 2009.[3]

Napoli
Naples from the Castello Sant Elmo with Abbazia San Martino the port and the Vesuv.jpg
Watawat ng Napoli
Watawat
Eskudo de armas ng Napoli
Eskudo de armas
Map of comune of Naples (Metropolitan city of Naples, region Campania, Italy).svg
Mga koordinado: 40°50′N 14°15′E / 40.83°N 14.25°E / 40.83; 14.25Mga koordinado: 40°50′N 14°15′E / 40.83°N 14.25°E / 40.83; 14.25
Bansa Italya
Bahagi ngNapoli
LokasyonKalakhang Lungsod ng Napoles, Campania, Italya
Pamahalaan
 • KonsehoNaples City Council
 • mayor of NaplesLuigi de Magistris
Lawak
 • Kabuuan119.02 km2 (45.95 milya kuwadrado)
Populasyon
 (1 Enero 2018, demographic balance)[1]
 • Kabuuan966,144
 • Kapal8,100/km2 (21,000/milya kuwadrado)
Sona ng orasUTC+01:00, UTC+02:00
WikaWikang Italyano
Plaka ng sasakyanNA
Websaythttp://www.comune.napoli.it

Unang tinirhan ng mga Griyego noong unang milenyo BK, ang Napoles ang isa sa pinakamatandang tuluyang tinitirhang urbanong pook sa mundo.[4] Sa ika-9 na siglo BK, isang kolonya na kilala bilang Parthenope (Sinaunang Griyego: Παρθενόπη) ang itinatag sa Pulo ng Megaride.[5] Noong ika-6 na siglo BK, muli itong itinatag bilang Neápolis.[6] Ang lungsod ay isang mahalagang bahagi ng Magna Graecia, at may mahalagang papel sa pagsasanib ng lipunang Griyego at Romano, at naging mahalagang sentrong pangkultura sa ilalim ng mga Romano.[7]

Naging kabesera ito ng Dukado ng Napoles (661–1139), at matapos ng Kaharian ng Napoles (1262–1816), at sa huli ng Dalawang Sicilia hanggang sa pag-iisa ng Italya noong 1861. Ang Napoles ay tinagurian ding kabesera ng Baroko, na nagsimula sa karera ni Caravaggio noong ika-17 siglo, at sa rebolusyong pansining na kaniyang naitulak.[8] Naging mahalagang sentro rin ito ng humanismo at Pagkamulat.[9][10] Ang lungsod ay naging pandaigdigang pook-sanggunian ng klasikong muskika at opera sa pamamagitan ng Paaralang Napolitano.[11] Sa pagitan ng 1925 hanggang 1936, ang Napoles ay pinalawak at iniangat lalo ng pamahalaan ni Benito Mussolini. Sa mga huling taon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, nakatanggap ito ng tuloy-tuloy na pagkawasak mula sa pambomba ng mga Alyado habang nilusob nila ang tangway. Lubos na nakatanggap ng malawakang muling-pagtatayo ang lungsod matapos ang 1945.[12]

Mula noong huling bahagi ng ika-20 siglo, ang Napoles ay nagkaroon ng makabuluhang paglago ng ekonomiya, sa tulong ng pagtatayo ng distritong pangnegosyo ng Centro Direzionale at isang abanteng ugnayan ng transportasyon, na kinabibilangan ng mabilisang ugnayang riles ng Alta Velocità sa Roma at Salerno at isang pinalawak na ugnayang subteraneo. Ang Napoles ay ang pangatlong pinakamalaking ekonomiyang urbano sa Italya, pagkatapos ng Milan at Roma.[13]Ang Pantalan ng Napoles ay isa sa pinakamahalaga sa Europa. Bilang karagdagan sa mga komersiyal na aktibidad, tahanan ito ng Allied Joint Force Command Naples, ang katawan ng NATO na nangangasiwa sa Hilagang Africa, Sahel, at Gitnang Silangan.[14]

Ang makasaysayang sentro ng lungsod ng Napoles ay ang pinakamalaking uri nito sa Europa at itinalaga bilang isang Pandaigdigang Pamanang Pook ng UNESCO. Kabilang sa mga kalapit na mahalagang pook pangkultura at pangkasaysayan ang Palasyo ng Caserta at ang mga Romanong guho ng Pompeya at Herculano. Kilala rin ang Napoles sa mga likas na kagandahan nito, tulad ng Posillipo, Mga Larangang Flegreo, Nisida, at Vesubio.[15] Ang lutuing Napolitano ay kilala sa pagkakaugnay nito sa pizza, na nagmula sa lungsod, pati na rin ang maraming iba pang lokal na lutuin. Ang mga restawran sa lugar ng Napoles ay nakakuha ng pinakamaraming bituin mula sa Michelin Guide ng anumang lalawigan ng Italya.[16] Ang skyline ng Naples sa Centro Direzionale ay ang unang skyline ng Italya, na itinayo noong 1994, at sa loob ng 15 taon ay ito lamang ang nag-iisa hanggang 2009. Ang kilalang koponan sa sports sa Napoles ay ang Serie A football club na SSC Napoli, dalawang beses na Italyanong kampeon na naglalaro sa Stadio San Paolo sa timog-kanluran ng lungsod, sa kuwarto ng Fuorigrotta.

KasaysayanBaguhin

Pananakop ng mga Griyego at RomanoBaguhin

 
Mount Echia, ang lugar kung saan umunlad polis ng Partenope.
 
Ang Mga Haligi ng Templo ng Echador at Polux ay isinama sa patsada ng San Paolo Maggiore.
 
Isang eksenang nagtatampok ng sirenang Partenope, ang mitolohikong nagtatag ng Napoles.[17]

Ang Napoles ay tinirhan mula pa noong panahong Neolitiko.[18] Ang mga pinakamaagang Griyegong tirahan ay itinatag sa pook ng Naples noong unang milenyo BK. Ang mga mandaragat mula sa isla ng Rodas ng Gresya nagtatag ng isang maliit na pantalang pangkomersiyo na tinatawag na Parthenope (Παρθενόπη, nangangahulugang "mga Purong Mata", isang Sirena sa mitolohiyang Griyegong) sa pulo ng Megaride noong ikasiyam na siglo BK.[19][20]Sa ikawalong siglo BK, ang tirahan ay pinalawak upang isama ang Monte Echia.[21] Sa ika-anim na siglo BK ang lungsod ay muling itinatag bilang Neápolis (Νεάπολις), sa kalaunan ay naging isa sa pinakamahalagang lungsod ng Magna Graecia.

Ang lungsod ay mabilis na lumago dahil sa impluwensiya ng makapangyarihang Griyegong lungsod-estado ng Siracusa,[22] at naging kapanalig ng Republikang Romano laban sa Cartago. Sa panahon ng mga Digmaang Samnita, ang lungsod, na ngayon ay isang mataong sentro ng kalakal, ay nasakop ng mga Samnio;[23] subalit, hindi nagtagal ay nakuha ng mga Romano ang lungsod mula sa kanila at ginawang isang kolonyang Romano.[24] Sa panahon ng mga Digmaang Puniko, itinulak ng malalakas na pader na nakapalibot sa Neápolis ang mga sumasalakay na puwersa ng Cartagong heneral na si Anibal.[25]

Ang Napoles ay lubos na tinitingala ng mga Romano bilang isang ruro ng kulturang Elenistiko. Sa panahong Romano pinanatili ng mga mamamayan ng Naples ang kanilang Griyegong wika at kaugalian, habang ang lungsod ay pinalawak ng mga magagarang Romanong villa, akwedukto, at pampublikong paliguan. Ang mga palatandaan tulad ng Templo ni Dioscuros ay itinayo, at maraming emperador ang pumili na magbakasyon sa lungsod, kasama sina Claudio at Tiberio.[26] Si Virgilio, may-akda ng pambansang epiko ng Roma, ang Aeneis, ay nakatanggap ng bahagi ng kaniyang pag-aaral sa lungsod, at kalaunan ay naninirahan sa mga paligid nito.

Sa panahong ito unang dumating ang Kristiyanismo sa Napoles; sina apostol Pedro at Pablo ay sinasabing nangangaral sa lungsod. Si Jenaro, na magiging santong patron ng Napoles, ay minartir doon noong ika-4 na siglo AD.[27] Ang huling emperador ng Kanlurang Imperyong Romano, si Romulo Augustulo, ay ipinatapon sa Napoles ng Alemanong hari na si Odoacro noong ika-5 siglo AD.

Dukado ng NapolesBaguhin

Kasunod ng pagbagsak ng Kanlurang Imperyong Romano, si Napoles ay dinakip ng mga Ostrogodo, isang grupong Hermaniko, at isinama sa Kahariang Ostrogodo.[28] Gayunpaman, muling sinakop ni Belisario ng Imperyong Bisantino ang Napoles noong 536, matapos na makapasok sa lungsod sa pamamagitan ng isang akwedukto.[29]

Noong 543, sa panahon ng mga Digmaang Gotiko, sinakop ni Totila ang lungsod para sa Ostrogodo, ngunit sinakop ng mga Bisantino ang pook kasunod ng Labanan ng Mons Lactarius sa mga dalisdis ng Vesubio.[30] Inaasahang ang Napoles na makipag-ugnay sa Eksarkado ng Ravena, na siyang sentro ng kapangyarihang Bisantino sa Tangway ng Italya.[31]

Matapos ang pagbagsak ng eksarka, isang Dukado ng Napoles ang nilikha. Kahit na nanatili ang Grekorromano sa Napoles, kalaunang lumipat ang katapatan mula Constantinopla patungo sa Rome sa ilalim Duke Esteban II, paglalagay nito sa ilalim ng suzeraniya ng papa noong 763.[32]

Ang mga taon sa pagitan ng 818 at 832 ay magulo hinggil sa relasyon ng Napoles sa Bisantinong Emperador, na may maraming lokal na nagpapanggap na nakikipagtunggalian para sa pagkakaroon ng trono ng dukcal.[33] Si Teoctisto hinirang nang walang pag-apruba ng imperyo; kalaunan ay binawi ang kaniyang pagtipan at pumalit sa kaniya si Teodoro II. Gayumpaman, ang hindi nasisiyahang pangkalahatang populasyon ay hinabol siya palabas ng lungsod, at sa halip ay inihalal si Esteban III, isang nagpanday ng mga barya gamit ang kaniyang sariling mga inisyal, kaysa mga Bisantinong Emperador. Nakamit ng Napoles ang kumpletong kalayaan noong unang bahagi ng ikasiyam na siglo.[34] Nakipag-alyansa ang Napoles sa mga Muslim na Saraseno noong 836, at humiling ng kanilang suporta upang itaboy ang pagkubkob ng mga hukbong Lombardo na nagmula sa karatig na Dukado ng Benevento. Gayumpaman, noong dekada 850, pinangunahan ni Muhammad I Abu 'l-Abbas ang pananakop ng mga Arabe-Muslim sa lungsod, at dinambong ito at kinuha ang malaking halaga ng yaman nito.[35][36]

Ang dukado ay nasa ilalim ng direktang kontrol ng mga Lombardo sa isang maikling panahon, matapos ang pagkuha ni Pandulfo IV ng Prinsipalidad ng Capua, isang pangmatagalang karibal ni Napoles; subalit, ang rehimeng ito ay tumagal ng tatlong taon lamang bago ibalik ang mga impluwensiya ng mga Grecorromanong duke.[37] Pagsapit ng ika-11 siglo, sinimulan ng Napoles na gamitin ang mga tauhang Normando upang labanan ang kanilang mga karibal; Kinuha ni Duke Sergio IV si Rainulf Drengot upang idigma ang Capua para sa kaniya.[38]

Pagsapit ng 1137, ang mga Normando ay nakamit ang malaking impluwensya sa Italya, na kinokontrol ang dating malalayang prinsipalidad at dukado tulad ng Capua, Benevento, Salerno, Amalfi, Sorrento, at Gaeta; sa taong ito na ang Napoles, ang huling malayong dukado sa katimugang bahagi ng tangwa, ay napasailalim sa Normandong kontrol. Ang huling namumunong duke ng dukado na si Sergio VII, ay napilitang sumuko kay Rogelio II, na ipinroklamang Hari ng Sicilia ng Antipapa Anacleto II pitong taon na ang nakalilipas. Samakatuwid sumali ang Napoles sa Kaharian ng Sicilia, na ang Palermo ang naging kabesera.[39]

Bilang bahagi ng Kaharian ng SiciliaBaguhin

Matapos ang isang panahon ng pamumunong Normando, noong 1189, ang Kaharian ng Sicilia nasa isang alitan hinggil sa pagkakasunod sa pagitan ni Tancredo, Hari ng Sicilia na anak sa labas at sa mga Hohenstaufen, isang Alemanong maharlikang pamilya,[40] dahil ang Prinsipe Enrique nito ay ikinasal kay Prinsesa Constanza, ang huling lehitimong tagapagmana ng trono ng Sicilia. Noong 1191 sinalakay ni Enrique ang Sicilia matapos na makoronahan bilang Enrique VI Banal na Emperador ng Roma, sumuko ang maraming lungsod, ngunit nanaig ang Napoles mula Mayo hanggang Agosto sa pamumuno nina Ricardo, Konde ng Acerra, Nicolas ng Ajello, Aligerno Cottone, at Margaritone ng Brindisi bago ang mga Aleman ay nagdusa ng sakit at napilitang umatras. Conrado II, Duke ng Bohemia at Felipe I, Arsobispo ng Colonia namatay sa sakit sa panahon ng pagkubkob. Dahil dito, nakamit ni Trancredo ang isa pang hindi inaasahang nakamit sa panahon ng kaniyang kontraatake na ang kanyang kalaban na si Constanza, na ngayon ay emperatris, ay nakuha. Pinakulong niya ang emperatris sa Castel dell'Ovo sa Napoles bago siya palayain noong Mayo 1192 sa ilalim ng panggigipit ni Papa Celestino III. Noong 1194 sinimulan ni Enrique ang kaniyang pangalawang kampanya buhat ng pagkamatay ni Tancred, ngunit sa pagkakataong ito ay sumuko si Aligerno nang walang pagtutol, at sa huli ay sinakop ni Enrique ang Sicilia, at inilagay ito sa ilalim ng pamamahala ng Hohenstaufen.

Ang Unibersidad ng Napoles, ang unang unibersidad sa Europa na nakatuon sa pagsasanay ng mga sekular na administrador,[41] ay itinatag ni Federico II, na ginagawang intelektuwal na sentro ng kaharian ng Napoles. Ang salungatan sa pagitan ng mga Hohenstaufen at ng Papa ay humantong sa pagkorona ni Papa Inocencio IV ang Angevinong duke na si Carlos I Hari ng Sicilia:[42] Opisyal na inilipat ni Carlos ang kabesera mula sa Palermo patungong Naples, kung saan siya nanirahan siya sa Castel Nuovo.[43]Sa pagkakaroon ng isang mahusay na interes sa arkitektura, nag-angkat si Carlos I ng mga arkitekto at manggagawang Pranses at personal na kasangkot sa maraming proyekto sa pagtatayo sa lungsod.[44] Maraming mga halimbawa ng arkitekturang Gotiko umusbong sa Napoles, kabilang ang Katedral ng Napoles, na nananatiling pangunahing simbahan ng lungsod.[45]

Kaharian ng NapolesBaguhin

 
Ang Castel Nuovo, o ang Maschio Angioino, isang liklikan ng mga haring medyebal ng Napoles, Aragon, at España.

Noong 1282, pagkatapos ng mga Bisperas na Siciliano, ang Kaharian ng Sisilia ay nahahati sa dalawa. Kasama sa Angevinong Kingdom of Naples ang katimugang bahagi ng tangway ng Italya, habang ang isla ng Sicilia naging Aragones na Kaharian ng Sicilia.[46] Ang mga giyera sa pagitan ng mga nagkakumpitensiyang dinastiya ay nagpatuloy hanggang sa Kapayapaan ng Caltabellotta na kung saan noong 1302, kinilala bilang hari ng Sicilia si Federico III, habang si Carlos II ay kinilala bilang hari ng Napoles ni Papa Bonifacio VIII.[47] Sa kabila ng pagkakahati, lumago ang kahalagahan ng Napoles, naakit ang mga mangangalakal na Pisano at Genovesa[48], mga bangkerong Toscano, at ilan sa mga pinakatanyag na artista ng Renasimiyento noong panahon, tulad nina Boccaccio, Petrarca, at Giotto .[49] Noong ika-14 na siglo, ang Angevinang haring Unggaro na si Luis ang Dakila ay kinuha ang lungsod nang maraming beses. Noong 1442, sinakop ni Alfonso I ang Napoles matapos ang kaniyang tagumpay laban sa huling haring Angevina na si René, at Napoles ay muling pinag-isa sa Sicilia na nagtagal isang maikling panahon.[50]

TalasanggunianBaguhin

  1. "Popolazione Residente al 1° Gennaio 2018". Istat. Nakuha noong 16 Marso 2019.
  2. Gleijeses, Vittorio (1977). The History of Naples, since Origins to Modern Times. Naples.
  3. http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html=Monthly[patay na link]
  4. David J. Blackman; Maria Costanza Lentini (2010). Ricoveri per navi militari nei porti del Mediterraneo antico e medievale: atti del Workshop, Ravello, 4–5 novembre 2005. Edipuglia srl. pa. 99. ISBN 978-88-7228-565-7.
  5. "Greek Naples". naplesldm.com. Tinago mula sa orihinal noong 21 March 2017. Nakuha noong 9 May 2017.
  6. Daniela Giampaola, Francesca Longobardo (2000). Naples Greek and Roman. Electa.
  7. "Virgil in Naples". naplesldm.com. Tinago mula sa orihinal noong 2 April 2017. Nakuha noong 9 May 2017.
  8. Alessandro Giardino (2017), Corporeality and Performativity in Baroque Naples. The Body of Naples. Lexington.
  9. "Umanesimo in "Enciclopedia dei ragazzi"". www.treccani.it (sa wikang Italyano). Nakuha noong 2020-12-28.
  10. Musi, Aurelio. Napoli, una capitale e il suo regno (sa wikang Italyano). Touring. mga pa. 118, 156.
  11. Florimo, Francesco. Cenno Storico Sulla Scuola Musicale De Napoli (sa wikang Italyano). Nabu Press.
  12. "Bombing of Naples". naplesldm.com. 7 October 2007. Tinago mula sa orihinal noong 27 June 2017. Nakuha noong 9 May 2017.
  13. "Sr-m.it" (PDF). Tinago mula sa orihinal (PDF) noong 8 February 2018.
  14. "Napoli, l'inaugurazione dell'Hub di Direzione Strategica della Nato". La Repubblica. 5 September 2017. Tinago mula sa orihinal noong 5 September 2017.
  15. "Rivistameridiana.it" (PDF). Tinago mula sa orihinal (PDF) noong 26 December 2014.
  16. "Quali sono i ristoranti stellati in Italia? Ecco la guida Michelin 2021". Touring Club Itlaiano.
  17. Empty citation (tulong)
  18. "Neapolis Station – Archaeological Yards" Naka-arkibo 20 May 2013 sa Wayback Machine..
  19. "Port of Naples" Naka-arkibo 28 April 2012 sa Wayback Machine..
  20. Attilio Wanderlingh (2010).
  21. Archemail.it Naka-arkibo 29 March 2013 sa Wayback Machine..
  22. "Greek Naples". naplesldm.com. Tinago mula sa orihinal noong 21 March 2017. Nakuha noong 9 May 2017.
  23. "Touring Club of Italy, Naples: The City and Its Famous Bay, Capri, Sorrento, Ischia, and the Amalfi, Milano". Touring Club of Italy. 2003. pa. 11. ISBN 88-365-2836-8.
  24. "Antic Naples". Naples.Rome-in-Italy.com. 8 January 2008. Tinago mula sa orihinal noong 25 December 2008.
  25. Empty citation (tulong)
  26. Empty citation (tulong)
  27.   "Naples" . Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company. 1913.
  28. Wolfram, Herwig (1997). The Roman Empire and Its Germanic Peoples. University of California Press. ISBN 978-0-520-08511-4.
  29. "Belisarius – Famous Byzantine General". About.com. 8 January 2008. Tinago mula sa orihinal noong 19 April 2009.
  30. Wolfram, Herwig (1997). The Roman Empire and Its Germanic Peoples. University of California Press. ISBN 978-0-520-08511-4.
  31. Kleinhenz, Christopher (2004). Medieval Italy: An Encyclopedia. Routledge. ISBN 978-0-415-22126-9.
  32. Kleinhenz, Christopher (2004). Medieval Italy: An Encyclopedia. Routledge. ISBN 978-0-415-22126-9.
  33. McKitterick, Rosamond (2004). The New Cambridge Medieval History. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-85360-6.
  34. Empty citation (tulong)
  35. Magnusson & Goring 1990
  36. Hilmar C. Krueger.
  37. Empty citation (tulong)
  38. Bradbury, Jim (8 April 2004). The Routledge Companion to Medieval Warfare. Routledge. ISBN 978-0-415-22126-9.
  39. "Kingdom of Sicily, or Trinacria". Encyclopædia Britannica. 8 January 2008. Tinago mula sa orihinal noong 26 October 2007.
  40. "Swabian Naples". naplesldm.com. 7 October 2007. Tinago mula sa orihinal noong 19 March 2017. Nakuha noong 9 May 2017.
  41. Astarita, Tommaso (2013). "Introduction: "Naples is the whole world"". A Companion to Early Modern Naples. Brill. pa. 2.
  42. "Sicilian History". Dieli.net. 7 October 2007. Tinago mula sa orihinal noong 4 May 2009. Nakuha noong 26 February 2008.
  43. "Naples – Castel Nuovo". PlanetWare.com. 7 October 2007. Tinago mula sa orihinal noong 18 May 2008. Nakuha noong 26 February 2008.
  44. Warr, Cordelia; Elliott, Janis (2010). Art and Architecture in Naples, 1266–1713: New Approaches. John Wiley & Sons. mga pa. 154–155.
  45. Bruzelius, Caroline (1991). ""ad modum franciae": Charles of Anjou and Gothic Architecture in the Kingdom of Sicily". Journal of the Society of Architectural Historians. University of California Press. 50 (4): 402–420. doi:10.2307/990664. JSTOR 990664.
  46. Empty citation (tulong)
  47. "Sicilian History". Dieli.net. 7 October 2007. Tinago mula sa orihinal noong 4 May 2009. Nakuha noong 26 February 2008.
  48. Constable, Olivia Remie (1 August 2002). Housing the Stranger in the Mediterranean World: Lodging, Trade, and Travel. Humana Press. ISBN 978-1-58829-171-4.
  49. "Angioino Castle, Naples". Naples-City.info. 7 October 2007. Tinago mula sa orihinal noong 29 September 2008. Nakuha noong 26 February 2008.
  50. "Aragonese Overseas Expansion, 1282–1479". Zum.de. 7 October 2007. Tinago mula sa orihinal noong 29 December 2008.

Mga Kawing PanlabasBaguhin


  Ang lathalaing ito na tungkol sa Italya ay isang usbong. Makatutulong ka sa Wikipedia sa pagpapalawig nito.